Του Harold James*
Από τότε που ξέσπασε η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, οι περισσότερες εκβιομηχανισμένες οικονομίες απέφυγαν τον κίνδυνο μίας κατάρρευσης ανάλογης με εκείνης που σημειώθηκε στη διάρκεια της Μεγάλης Υφεσης της δεκαετίας του 1930. Ομως, παρά τα μεγάλης κλίμακας δημοσιονομικά και νομισματικά μέτρα οικονομικής στήριξης, δεν έχουν γνωρίσει δραστική οικονομική ανάκαμψη. Επιπλέον, η προ της κρίσης τάση αύξησης των ανισοτήτων στα εισοδήματα και στην κατανομή του πλούτου συνεχίζεται (σε μεγάλη αντίθεση με τη μετά τη Μεγάλη Υφεση περίοδο, κατά την οποία οι ανισότητες μειώθηκαν). Και τα στοιχεία των ερευνών δείχνουν ταχεία μείωση της ικανοποίησης των ανθρώπων και της εμπιστοσύνης τους στο μέλλον.
Η εξήγηση αυτής της δυσφορίας μετά την κρίση - και της αντίληψης των ανθρώπων γι' αυτήν - έγκειται στον συνδυασμό της οικονομικής αβεβαιότητας και της εμφάνισης ριζικά νέων μορφών κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Οι μακροπρόθεσμες διαρθρωτικές αλλαγές αλλάζουν ριζικά τη φύση της εργασίας και, επομένως, αλλάζουν και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την οικονομική ανταλλαγή.
Στις αρχές του εικοστού αιώνα, ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού, ακόμη και σε προηγμένες οικονομίες, εξακολουθούσε να απασχολείται στη γεωργία. Το ποσοστό αυτό μειώθηκε δραστικά στη συνέχεια και η ίδια μείωση παρατηρήθηκε αργότερα και στη βιομηχανική απασχόληση. Από τα τέλη του εικοστού αιώνα το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης της απασχόλησης έχει καταγραφεί στον τομέα των υπηρεσιών, ιδιαίτερα των προσωπικών υπηρεσιών - ένα μοτίβο που μοιάζει με αντιστροφή της προηγούμενης ιστορικής τάσης.
Από τότε που ξέσπασε η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, οι περισσότερες εκβιομηχανισμένες οικονομίες απέφυγαν τον κίνδυνο μίας κατάρρευσης ανάλογης με εκείνης που σημειώθηκε στη διάρκεια της Μεγάλης Υφεσης της δεκαετίας του 1930. Ομως, παρά τα μεγάλης κλίμακας δημοσιονομικά και νομισματικά μέτρα οικονομικής στήριξης, δεν έχουν γνωρίσει δραστική οικονομική ανάκαμψη. Επιπλέον, η προ της κρίσης τάση αύξησης των ανισοτήτων στα εισοδήματα και στην κατανομή του πλούτου συνεχίζεται (σε μεγάλη αντίθεση με τη μετά τη Μεγάλη Υφεση περίοδο, κατά την οποία οι ανισότητες μειώθηκαν). Και τα στοιχεία των ερευνών δείχνουν ταχεία μείωση της ικανοποίησης των ανθρώπων και της εμπιστοσύνης τους στο μέλλον.
Η εξήγηση αυτής της δυσφορίας μετά την κρίση - και της αντίληψης των ανθρώπων γι' αυτήν - έγκειται στον συνδυασμό της οικονομικής αβεβαιότητας και της εμφάνισης ριζικά νέων μορφών κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Οι μακροπρόθεσμες διαρθρωτικές αλλαγές αλλάζουν ριζικά τη φύση της εργασίας και, επομένως, αλλάζουν και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την οικονομική ανταλλαγή.
Στις αρχές του εικοστού αιώνα, ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού, ακόμη και σε προηγμένες οικονομίες, εξακολουθούσε να απασχολείται στη γεωργία. Το ποσοστό αυτό μειώθηκε δραστικά στη συνέχεια και η ίδια μείωση παρατηρήθηκε αργότερα και στη βιομηχανική απασχόληση. Από τα τέλη του εικοστού αιώνα το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης της απασχόλησης έχει καταγραφεί στον τομέα των υπηρεσιών, ιδιαίτερα των προσωπικών υπηρεσιών - ένα μοτίβο που μοιάζει με αντιστροφή της προηγούμενης ιστορικής τάσης.
Στις αρχές του εικοστού αιώνα, νοικοκυριά της ανώτερης μεσαίας τάξης διέθεταν σημαντικό προσωπικό σε μάγειρες, οικιακές βοηθούς, νταντάδες και καθαριστές. Στα χρόνια του Μεσοπολέμου, εργαζόμενοι τέτοιου είδους είχαν σε μεγάλο βαθμό εξαφανιστεί από τη ζωή όλων, πλην των πολύ πλουσίων. Ο Βρετανός ιστορικός Α.Τ.Π Τέιλορ σχολίαζε χαριτολογώντας ότι οι θρήνοι για την παρακμή της Βρετανίας ήταν στην πραγματικότητα μία γενικευμένη αντανάκλαση της άποψης ακαδημαϊκών της Οξφόρδης πάνω στο «πρόβλημα του υπηρετικού προσωπικού».
Εως το τέλος του εικοστού αιώνα, όμως, πολλά από αυτά τα παλαιά επαγγέλματα παροχής υπηρεσιών άρχισαν να επανεμφανίζονται σε ευρεία κλίμακα, καθώς τα νοικοκυριά των εργαζομένων ζευγαριών χρειάζονταν επιπλέον «βοήθεια». Η απασχόληση νταντάδων, au pairs και babysitters, ήταν η αποτύπωση διαφορετικών προσεγγίσεων στο πρόβλημα της φροντίδας των παιδιών.
Μετά τη φροντίδα των παιδιών, ακολούθησαν... ορδές από ιδιωτικούς εκπαιδευτικούς, καθηγητές που προετοίμαζαν τους μαθητές στις εξετάσεις καθώς και συμβούλους για την επιλογή πανεπιστημιακών σχολών. Και, πέρα από την παιδική ηλικία και την εφηβεία, η ανάγκη για εξειδικευμένο προσωπικό υποστήριξης διευρυνόταν και σε άλλα πεδία.
Μερικές από τις νέες υπηρεσίες ξεπερνούν τη φαντασία ανθρώπων προηγούμενων γενιών. Εταιρείες γνωριμιών έχουν αναπτύξει όλο και πιο πολύπλοκους αλγόριθμους για να βοηθήσουν στην επίλυση των ερωτικών προβλημάτων των πελατών τους. Δικηγόροι εξειδικεύονται στη σύνταξη προγαμιαίων συμβολαίων και στη συνέχεια αναλαμβάνουν τις πολύπλοκες διαπραγματεύσεις διαζυγίων.
Ειδικευμένοι σχεδιαστές αναλαμβάνουν τη διακόσμηση εσωτερικών χώρων και τα ρούχα μας. Προσωπικοί εκπαιδευτές φροντίζουν την εκγύμνασή μας. Αισθητικοί, ειδικοί περιποίησης του δέρματος και καλλιτέχνες του τατουάζ διαμορφώνουν την εμφάνισή μας.
Δύο από τους μεγαλύτερους τομείς επέκτασης των υπηρεσιών είναι η εκπαίδευση και οι υπηρεσίες υγείας. Και όμως αυτό δεν ήταν αποτέλεσμα της αύξησης του αριθμού των καθηγητών ή των ιατρών.
Ηταν αποτέλεσμα μίας διαφορετικής προσέγγισης της εργασίας σε κλασικούς φορείς εκπαίδευσης και θεραπείας. Οι γιατροί χρειάζονται εμπειρογνώμονες που θα ασχοληθούν με τις μορφές ασφάλισης που θα διαπραγματευθούν με άλλους γιατρούς και με εκπροσώπους φαρμακευτικών εταιρειών και που θα μπορούν να διαχειρισθούν τους νομικούς κινδύνους. Ειδικοί από τον χώρο της εκπαίδευσης καλύπτουν κάθε δυνατό υλικοτεχνικό και διοικητικό κενό, αναλαμβάνουν τη διαχείριση αθλητικών και καλλιτεχνικών προγραμμάτων, εγγυώνται την ποικιλομορφία και επιβλέπουν τη μεταφορά τεχνολογίας στον ιδιωτικό τομέα. Πράγματι, ένας ταχύτατα διευρυνόμενος «στρατός» διαχειριστών διοικεί τα Πανεπιστήμιά μας.
Ουδεμία από αυτές τις νέες υπηρεσίες μπορεί εύκολα να τυποποιηθεί ή να καλυφθεί από μεγάλη απόσταση (όπως ορισμένα είδη νομικών και χρηματοοικονομικών εργασιών). Οσοι παρέχουν φροντίδα και συμβουλές πρέπει να είναι παρόντες. Και αυτό θέτει το ζήτημα του ελέγχου. Πώς μπορεί να εμπιστευθεί κάποιος αυτόν που θα φροντίζει το παιδί του; Οι προσεκτικοί γονείς απευθύνονται σε ειδικευμένα γραφεία για να επιλέξουν αυτόν που θα προσλάβουν και να προμηθευθούν τα τεχνολογικά μέσα για να μπορούν να τον παρακολουθούν. Ετσι, για να εξασφαλίσεις συστάσεις γι΄ αυτόν που θα προσλάβεις, χρειάζεσαι τις υπηρεσίες κι άλλων: Αυτών που διενεργούν αξιολογήσεις και έρευνες.
Η νέα οικονομία των υπηρεσιών επεκτείνει τις σχέσεις της αγοράς σε τομείς της ζωής που στο παρελθόν καλύπτονταν από την άτυπη βοήθεια και καθοδήγηση στο πλαίσιο της οικογένειας. Στον βαθμό που η απασχόληση και το εισόδημα σ' αυτές τις νέες μορφές υπηρεσιών μπορεί εύκολα να καταγραφεί, η αλλαγή αυτή συνεπάγεται αύξηση του μετρήσιμου οικονομικού πλούτου και της παραγωγής, διότι οι μη αμειβόμενες οικιακές υπηρεσίες δεν περιλαμβάνονται στους υπολογισμούς του ΑΕΠ.
Οι εμπειρογνώμονες μπορεί να ερμηνεύσουν ως εκ τούτου τις μακροοικονομικές επιπτώσεις, ως θετικές σε μεγάλο βαθμό. Ομως, το στοιχείο της προσωπικής εξάρτησης συνιστά επιστροφή στον προ-βιομηχανικό κόσμο.
Το ζενίθ της παλαιάς οικονομίας των υπηρεσιών ήταν επί εποχής Λουδοβίκου 14ου, όπου αυλικοί εξυπηρετούσαν την κάθε ανάγκη του Βασιλιά Ηλιου, ακόμη και την πιο προσωπική. Σε αυτό τον κόσμο, η ιδιωτική ζωή ήταν σε δημόσια... θέα, ενώ τα κοινωνικά κινήματα του δέκατου ένατου και εικοστού αιώνα επέκτειναν δραματικά τη σφαίρα της ιδιωτικής ζωής του ατόμου και τον αυτοπροσδιορισμό του.
Η σημερινή νέα οικονομία των υπηρεσιών υποκινείται από την προκύπτουσα αβεβαιότητα για την ταυτότητα. Χρειαζόμαστε συμβουλές για κάθε πτυχή της ζωής, που σε ένα πολύπλοκο κόσμο προσφέρονται από ανθρώπους τους οποίους θεωρούμε εμπειρογνώμονες σε όλο και πιο εξειδικευμένους τομείς. Μπορούμε να παρακολουθούμε εύκολα αυτές τις συμβουλές και να τις υποβάλλουμε σε στατιστικές δοκιμές: Αποδίδουν καλύτερα τα παιδιά μας στα τεστ; Είμαστε πιο γυμνασμένοι (fit); Φλερτάρουμε περισσότερο με ανθρώπους που μοιράζονται τα ενδιαφέροντά μας;
Παραδόξως, οι νέες τεχνολογικές δυνατότητες καταργούν, επίσης, την προστασία της ιδιωτικής ζωής. Οδεύουμε πίσω στον κόσμο του βασιλιά Ηλιου, στην οποία κάθε τι προσωπικό είναι γνωστό, φημολογείται ή ψιθυρίζεται. Αλλά τώρα, με την ηλεκτρονική παρακολούθηση, η προσωπική εξάρτηση δεν ήταν ποτέ πιο ακραία, πιο ταπεινωτική και πιο καταθλιπτική.
Αυτό μπορεί να εξηγήσει εν μέρει και τη δημόσια δυσαρέσκεια που αποτυπώνεται σε τόσες πολλές έρευνες, ακόμη και όταν οι οικονομικές συνθήκες δεν είναι ολέθριες. Η σύγχρονη ανάπτυξη αισθάνεται προβληματική και ίσως ακόμη και ανήθικη.
Εως το τέλος του εικοστού αιώνα, όμως, πολλά από αυτά τα παλαιά επαγγέλματα παροχής υπηρεσιών άρχισαν να επανεμφανίζονται σε ευρεία κλίμακα, καθώς τα νοικοκυριά των εργαζομένων ζευγαριών χρειάζονταν επιπλέον «βοήθεια». Η απασχόληση νταντάδων, au pairs και babysitters, ήταν η αποτύπωση διαφορετικών προσεγγίσεων στο πρόβλημα της φροντίδας των παιδιών.
Μετά τη φροντίδα των παιδιών, ακολούθησαν... ορδές από ιδιωτικούς εκπαιδευτικούς, καθηγητές που προετοίμαζαν τους μαθητές στις εξετάσεις καθώς και συμβούλους για την επιλογή πανεπιστημιακών σχολών. Και, πέρα από την παιδική ηλικία και την εφηβεία, η ανάγκη για εξειδικευμένο προσωπικό υποστήριξης διευρυνόταν και σε άλλα πεδία.
Μερικές από τις νέες υπηρεσίες ξεπερνούν τη φαντασία ανθρώπων προηγούμενων γενιών. Εταιρείες γνωριμιών έχουν αναπτύξει όλο και πιο πολύπλοκους αλγόριθμους για να βοηθήσουν στην επίλυση των ερωτικών προβλημάτων των πελατών τους. Δικηγόροι εξειδικεύονται στη σύνταξη προγαμιαίων συμβολαίων και στη συνέχεια αναλαμβάνουν τις πολύπλοκες διαπραγματεύσεις διαζυγίων.
Ειδικευμένοι σχεδιαστές αναλαμβάνουν τη διακόσμηση εσωτερικών χώρων και τα ρούχα μας. Προσωπικοί εκπαιδευτές φροντίζουν την εκγύμνασή μας. Αισθητικοί, ειδικοί περιποίησης του δέρματος και καλλιτέχνες του τατουάζ διαμορφώνουν την εμφάνισή μας.
Δύο από τους μεγαλύτερους τομείς επέκτασης των υπηρεσιών είναι η εκπαίδευση και οι υπηρεσίες υγείας. Και όμως αυτό δεν ήταν αποτέλεσμα της αύξησης του αριθμού των καθηγητών ή των ιατρών.
Ηταν αποτέλεσμα μίας διαφορετικής προσέγγισης της εργασίας σε κλασικούς φορείς εκπαίδευσης και θεραπείας. Οι γιατροί χρειάζονται εμπειρογνώμονες που θα ασχοληθούν με τις μορφές ασφάλισης που θα διαπραγματευθούν με άλλους γιατρούς και με εκπροσώπους φαρμακευτικών εταιρειών και που θα μπορούν να διαχειρισθούν τους νομικούς κινδύνους. Ειδικοί από τον χώρο της εκπαίδευσης καλύπτουν κάθε δυνατό υλικοτεχνικό και διοικητικό κενό, αναλαμβάνουν τη διαχείριση αθλητικών και καλλιτεχνικών προγραμμάτων, εγγυώνται την ποικιλομορφία και επιβλέπουν τη μεταφορά τεχνολογίας στον ιδιωτικό τομέα. Πράγματι, ένας ταχύτατα διευρυνόμενος «στρατός» διαχειριστών διοικεί τα Πανεπιστήμιά μας.
Ουδεμία από αυτές τις νέες υπηρεσίες μπορεί εύκολα να τυποποιηθεί ή να καλυφθεί από μεγάλη απόσταση (όπως ορισμένα είδη νομικών και χρηματοοικονομικών εργασιών). Οσοι παρέχουν φροντίδα και συμβουλές πρέπει να είναι παρόντες. Και αυτό θέτει το ζήτημα του ελέγχου. Πώς μπορεί να εμπιστευθεί κάποιος αυτόν που θα φροντίζει το παιδί του; Οι προσεκτικοί γονείς απευθύνονται σε ειδικευμένα γραφεία για να επιλέξουν αυτόν που θα προσλάβουν και να προμηθευθούν τα τεχνολογικά μέσα για να μπορούν να τον παρακολουθούν. Ετσι, για να εξασφαλίσεις συστάσεις γι΄ αυτόν που θα προσλάβεις, χρειάζεσαι τις υπηρεσίες κι άλλων: Αυτών που διενεργούν αξιολογήσεις και έρευνες.
Η νέα οικονομία των υπηρεσιών επεκτείνει τις σχέσεις της αγοράς σε τομείς της ζωής που στο παρελθόν καλύπτονταν από την άτυπη βοήθεια και καθοδήγηση στο πλαίσιο της οικογένειας. Στον βαθμό που η απασχόληση και το εισόδημα σ' αυτές τις νέες μορφές υπηρεσιών μπορεί εύκολα να καταγραφεί, η αλλαγή αυτή συνεπάγεται αύξηση του μετρήσιμου οικονομικού πλούτου και της παραγωγής, διότι οι μη αμειβόμενες οικιακές υπηρεσίες δεν περιλαμβάνονται στους υπολογισμούς του ΑΕΠ.
Οι εμπειρογνώμονες μπορεί να ερμηνεύσουν ως εκ τούτου τις μακροοικονομικές επιπτώσεις, ως θετικές σε μεγάλο βαθμό. Ομως, το στοιχείο της προσωπικής εξάρτησης συνιστά επιστροφή στον προ-βιομηχανικό κόσμο.
Το ζενίθ της παλαιάς οικονομίας των υπηρεσιών ήταν επί εποχής Λουδοβίκου 14ου, όπου αυλικοί εξυπηρετούσαν την κάθε ανάγκη του Βασιλιά Ηλιου, ακόμη και την πιο προσωπική. Σε αυτό τον κόσμο, η ιδιωτική ζωή ήταν σε δημόσια... θέα, ενώ τα κοινωνικά κινήματα του δέκατου ένατου και εικοστού αιώνα επέκτειναν δραματικά τη σφαίρα της ιδιωτικής ζωής του ατόμου και τον αυτοπροσδιορισμό του.
Η σημερινή νέα οικονομία των υπηρεσιών υποκινείται από την προκύπτουσα αβεβαιότητα για την ταυτότητα. Χρειαζόμαστε συμβουλές για κάθε πτυχή της ζωής, που σε ένα πολύπλοκο κόσμο προσφέρονται από ανθρώπους τους οποίους θεωρούμε εμπειρογνώμονες σε όλο και πιο εξειδικευμένους τομείς. Μπορούμε να παρακολουθούμε εύκολα αυτές τις συμβουλές και να τις υποβάλλουμε σε στατιστικές δοκιμές: Αποδίδουν καλύτερα τα παιδιά μας στα τεστ; Είμαστε πιο γυμνασμένοι (fit); Φλερτάρουμε περισσότερο με ανθρώπους που μοιράζονται τα ενδιαφέροντά μας;
Παραδόξως, οι νέες τεχνολογικές δυνατότητες καταργούν, επίσης, την προστασία της ιδιωτικής ζωής. Οδεύουμε πίσω στον κόσμο του βασιλιά Ηλιου, στην οποία κάθε τι προσωπικό είναι γνωστό, φημολογείται ή ψιθυρίζεται. Αλλά τώρα, με την ηλεκτρονική παρακολούθηση, η προσωπική εξάρτηση δεν ήταν ποτέ πιο ακραία, πιο ταπεινωτική και πιο καταθλιπτική.
Αυτό μπορεί να εξηγήσει εν μέρει και τη δημόσια δυσαρέσκεια που αποτυπώνεται σε τόσες πολλές έρευνες, ακόμη και όταν οι οικονομικές συνθήκες δεν είναι ολέθριες. Η σύγχρονη ανάπτυξη αισθάνεται προβληματική και ίσως ακόμη και ανήθικη.
Copyright: Project Syndicate, 2013
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου